Zbigniew Garstka

Lecznica dla zwierząt WET-PLUS w Legnicy

W ostatnich latach obserwuje się powrót ku naturalnym metodom leczenia. Nie traktują one pacjenta jako sumy pojedynczych narządów, lecz postrzegają go w sposób całościowy. Zjawisko to nie wynika z chwilowych trendów, lecz z braku alternatywy leczenia wielu zespołów chorobowych, a zwłaszcza tych, w których ból jest objawem dominującym. Jedną z takich niefarmakologicznych metod jest, wywodząca się z Chin, akupunktura. Można ją określić mianem medycyny integracyjnej, tj. łączącej terapię medycyny konwencjonalnej i alternatywnej, o udokumentowanej naukowo skuteczności.

Akupunktura może być realizowana, w praktyce, na dwa sposoby:

• z punktu widzenia tradycyjnej medycyny chińskiej (TCM),
• w oparciu o neuroanatomię i neurofizjologię, czyli tak, jak to widzi Medycyna Akademicka.

Podstawy chińskiej filozofii medycyny
Yin i yang

U podstaw klasycznej medycyny chińskiej leży teoria zakładająca istnienie w przyrodzie dwóch przeciwstawnych, a jednocześnie uzupełniających się wzajemnie sił: yin/yang. Warunkiem zachowania zdrowia jest utrzymanie równowagi i pełnej harmonii między yin i yang. Zachwianie jej prowadzi do rozwinięcia się choroby, przy czym zaburzenia o charakterze przewagi określa się zespołem nadmiaru, a osłabienie - zespołem niedoboru. W patologii systemu yin/yang wyróżnia się trzy zespoły yin/yang, które należy uwzględnić w trakcie badania, stawiania diagnozy i w terapii:⁽¹⁾

• zespół niedoboru-nadmiaru
• zespół zimny-gorący
• zespół wewnętrzny-zewnętrzny

Obecnie relacje zachodzące między yin i yang zaczyna się utożsamiać z układem nerwowym wegetatywnym, przy czym yang ma być układem sympatycznym, a yin parasympatycznym.

Teoria pięciu elementów

Dalszym rozwinięciem systemu yin/yang była teoria pięciu elementów. Według chińskiej filozofii materialną podstawę świata stanowi pięć praelementów: ziemia, metal, woda, drzewo, ogień. Każdemu z nich przypisany jest jeden z głównych narządów ciała. Sercu odpowiada ogień, śledzionie - ziemia, płucom - metal, z nerkami związana jest woda, a z wątrobą drzewo. Zauważono, że pomiędzy poszczególnymi narządami istnieje takie samo powiązanie, jak pomiędzy odpowiadającymi im elementami. Mogą one pozostawać względem siebie w pomagającym i uzupełniającym się wzajemnie stosunku, ale mogą także działać przeciw sobie i niszczyć się nawzajem.⁽²⁾

Energia Qi, meridiany, punkty akupunkturowe

Tradycyjna teoria akupunktury zakłada, że w ciele wszystkich żywych stworzeń, w tym zwierząt domowych, nieustannie krąży energia życiowa Qi. Jest ona niezbędna dla prawidłowej czynności organizmu. Energia ta nie krąży w sposób chaotyczny, lecz wzdłuż pewnych kanałów zwanych meridianami. Meridiany nie są naczyniami krwionośnymi ani włóknami nerwowymi, lecz drogami przepływu energii.⁽³⁾ Za ich pośrednictwem energia przenika z otoczenia do organów wewnętrznych, przemieszcza się między nimi oraz wypływa na zewnątrz.

Na przebiegu tych kanałów, niczym śluzy wodne, znajdują się specyficzne punkty aktywne biologicznie, zwane punktami akupunktury (PA). W zdrowym ciele przepływ Qi przez te punkty jest swobodny. W przypadku choroby jest on spowolniony, lub dochodzi do jego zatrzymania. Przez odpowiednie nakłucia PA odblokowujemy przepływ energii, stwarzając możliwość powrotu do zdrowia.

Punkty akupunkturowe nie są abstrakcją. Badania struktury morfologicznej wycinków skóry, pobranych z miejsc odpowiadających punktom akupunktury, w porównaniu z wycinkami skóry z miejsc poza punktami, wykazały znaczne zagęszczenie sieci naczyń krwionośnych otoczonych bezmielinowymi włóknami typu cholinergicznego. W strefie punktu stwierdzono również 2-3 razy większą ilość komórek tucznych.

PA cechuje się zmniejszonym oporem i zwiększonym przewodnictwem elektrycznym w stosunku do otaczających go tkanek, przy czym właściwości te wykazują stałą dynamikę.⁽⁴⁾ W przypadku, kiedy narząd do którego przypisuje się dany punkt, dysponuje "nadmiarem energii", spada oporność elektryczna punktu i zwiększa się jego powierzchnia. Gdy narząd powróci do normalnego stanu funkcjonalnego, oporność punktu wzrasta i zmniejszeniu ulega jego powierzchnia.

Funkcjonalne właściwości skóry w okolicach PA według Portnowa:⁽⁵⁾

• niski próg czucia,
• podwyższona temperatura lokalna,
• podwyższony oddech skórny (dobre przyswajanie CO2 na poziomie punktów),
• mała oporność elektryczna (20-250 k?),
• duża pojemność elektryczna (0,1-1,0 ?F),
• duży potencjał elektryczny (do 350mV).

Według TCM kanały energetyczne, czyli meridiany, dzielimy na dwie grupy: kanały główne i kanały dodatkowe, zwane cudownymi. Istnieje 12 meridianów głównych i 8 dodatkowych. Meridiany główne rozmieszczone są symetrycznie po obu stronach ciała, biegną wzdłuż kończyn i dochodzą do organów wewnętrznych. Ich nazwę tworzymy od nazwy narządów, z którymi się łączą i na które wpływają.

Medycyna chińska dzieli narządy wewnętrzne na dwie grupy:

• Zang - narządy pełne, które są narządami yin,
• Fu - narządy puste, które są narządami yang.

Meridiany, które łączą się z tymi narządami, klasyfikujemy odpowiednio jako meridiany yin i yang.

Meridiany główne

* meridiany nie przynależące do narządów, lecz spełniające określone funkcje czynnościowe

Wszystkie kanały główne łączą się ze sobą tworząc zamknięty obwód, wewnątrz którego płynie nieprzerwanie energia Qi. Jej przepływ jest uporządkowany, jednokierunkowy i odbywa się w ściśle określonym rytmie. Jeden cykl krążenia trwa 24 godziny. W tym czasie najwyższa fala energii przepływa przez wszystkie narządy i tkanki, utrzymując w każdym z nich swój maksymalny poziom przez 2 godziny. Panuje pogląd, że właśnie w tym czasie poszczególne narządy są najbardziej podatne na różnego rodzaju oddziaływanie tak chorobotwórcze, jak i lecznicze. Nakłuwanie meridianu w okresie jego największej aktywności działa hamująco, zaś w okresie następnych dwóch godzin pobudzająco.⁽⁶⁾

Jak wcześniej wspomniano, obok kanałów głównych, istnieją tzw. kanały dodatkowe. Jest ich osiem, przy czym najważniejszą rolę odrywają dwa: główny regulator przedni i główny regulator tylni. Meridiany te biegną centralnie po przedniej i tylnej powierzchni tułowia. Pozostałe sześć meridianów dodatkowych przechodzi przez punkty meridianów głównych i nie ma własnych punktów.

Meridiany dodatkowe bez własnych punktów

Jak zaznaczono wcześniej, na przebiegu wszystkich meridianów rozmieszczone są punkty akupunkturowe. Zgodnie z tradycyjnymi wyobrażeniami istnieje osiem głównych grup punktów standardowych, które mają wpływ na regulację energii w meridianach. Jedne z nich leżą na swym własnym meridianie, a niektóre na innych meridianach.

1. Punkty tonizujące (pobudzające)

Punkty te wykorzystuje się w zespole niedoboru energii. Ich podrażnienie powoduje uaktywnienie związanego z nim meridianu oraz pobudzenie czynności jednoimiennego narządu. Zaleca się nakłuwanie tych punktów złotą bądź miedzianą igłą (igła złota ma znacznie wyższy potencjał niż igła srebrna czy stalowa). Należy zaznaczyć, że każdy meridian ma tylko po jednym punkcie tonizującym i po jednym punkcie sedatywnym.

Podczas analizy punktów tej grupy stwierdzono, że z wyjątkiem kilku, wszystkie one są położone na dystalnych odcinkach kończyn (do wysokości nadgarstka lub śródstopia), a więc na najwrażliwszych czuciowo obszarach ciała. Nakłuwanie bądź inne oddziaływanie na te miejsca (elektroapunktura, przyżeganie) jest wyjątkowo tkliwe, a co za tym idzie - pobudzające.

2. Punkty sedatywne (hamujące)

Stymulacja tych punktów powoduje rozpraszanie energii Qi meridianu i uspokojenie czynności narządu z nim związanego. Zaleca się nakłuwanie ich igłą srebrną lub oddziaływanie metodą hamującą. W Chinach po dzień dzisiejszy przypisuje się metalom czerwonym działanie pobudzające, a białym - hamujące.

3. Punkty źródłowe

To miejsca nagromadzenia energii, mające szczególne znaczenie w przywracaniu równowagi energetycznej. Punkty te nakłute samodzielnie lub w połączeniu z punktem tonizującym, wykazują działanie pobudzające, a hamujące w połączeniu z punktem sedatywnym.

Punkty tonizujący, hamujący i źródłowy leżą w pobliżu siebie i mają identyczne unerwienie segmentarne. Jednoczesne pobudzenie dwóch takich punktów, np. sedatywnego i źródłowego daje efekt sumowania Ponadto punkty te, będąc punktami obwodowymi, oddziałują na cały meridian, a więc na wszystkie narządy i części ciała, przez które meridian przechodzi.⁽⁷⁾

4. Punkty Lo (spustowe łączące)

Pozwalają na uzyskanie równowagi energetycznej między połączonymi w pary meridianami yin i yang. Każdy z dwunastu meridianów posiada punkt Lo.

5. Punkty zgodności tylnej (Shu)

Punkty te w liczbie dwunastu znajdują się na grzbietowej stronie ciała, na przebiegu pierwszej odnogi meridianu pęcherza moczowego. W przypadku choroby związanego z danym punktem narządu, staje się on bardzo wrażliwy na ucisk. Nakłucie tych punktów jest szczególnie skuteczne w leczeniu chorób przewlekłych. W przypadku chorób ostrych wskazane jest łączenie punktów Shu z punktami alarmowymi.

6. Punkty zgodności przedniej (Mu) - "punkty alarmowe"

Punkty te leżą zazwyczaj poza przynależnymi meridianami, w dermatomie mającym wspólne unerwienie segmentarne z "porażonym" narządem. Są one szczególnie tkliwe w ostrej fazie choroby, co można wytłumaczyć odruchem trzewno-skórnym, opisanym w dalszej części artykułu. Bolesność dotykowa takiego punktu jest do tego stopnia wyraźna, że służy jako objaw diagnostyczny Podczas łącznej stymulacji tych punktów i punktów danego meridianu uzyskuje się możliwość zamknięcia łuku odruchowego w identycznych segmentach rdzenia kręgowego i prawdopodobnie w tych samych ośrodkach autonomicznych⁽⁸⁾. Przy równoczesnym nakłuciu punktów zgodności przedniej i tylnej dochodzi do sumowania się impulsów, co zwiększa efekty terapeutyczne.

7. Punkty kardynalne

Pełnią rolę wentyli bezpieczeństwa. W przypadku nadmiaru energii w meridianie głównym, nakłucie tego punktu pozwala przenieść nadmiar energii do meridianów cudownych. I na odwrót. Kiedy meridian główny i związany z nim narząd znajduje się w stanie niedoboru energetycznego, nakłucie punktu kardynalnego umożliwia przesunięcie energii zmagazynowanej w meridianie cudownym do meridianu głównego.

8. Punkty Xi (kluczowe)

Są one magazynem energii, który można uruchomić w przypadku jej niedoboru w meridianie głównym. Dla celów terapeutycznych korzystamy z tych punktów, kiedy przepływ energii przez meridian jest spowolniony lub wręcz dochodzi do jego zatrzymania. W praktyce odnosi się to do schorzeń o przebiegu ostrym oraz stanów bólowych w obrębie narządów.

Poza omówionymi wyżej ośmioma grupami punktów głównych, należy wymienić jeszcze punkty mistrzowskie. Są to punkty specyficzne, wpływające na czynność określonych narządów i tkanek oraz usprawniające ich czynność (Pż. 34 jest punktem mistrzowskim dla mięśni, ścięgien i wiązadeł i przy wszelkich schorzeniach ich dotyczących wskazane jest nakłuwanie tego punktu).

Medycyna akademicka wypracowała kilka teorii tłumaczących funkcjonowanie akupunktury. Jedną z najważniejszych jest teoria odruchowa, według której stymulacja punktu akupunkturowego wywołuje odruch skórno-trzewny. W trakcie nakłuwania igłą następuje podrażnienie zakończeń nerwowych skóry, mięśni i ścięgien. Powstałe w ten sposób impulsy biegną włóknami wstępującymi do rdzenia kręgowego i kolejnych ośrodków znajdujących się na różnych piętrach układu nerwowego. Bodźce te normalizują czynność narządów wewnętrznych poprzez przywrócenie prawidłowej czynności układu autonomicznego, Dochodzi do poprawy mikrokrążenia zapewniającego lepsze odżywianie i dotlenienie tkanek oraz sprawniejsze usunięcie szkodliwych metabolitów.

Efekt działania przeciwbólowego akupunktury tłumaczy prawo Haymana, teoria przepustu rdzeniowego oraz teoria powstawania enkefalin. Prawo Haymana mówi, że dwa bodźce wywierają na siebie wzajemnie hamujący wpływ, przy czym bodziec silniejszy działa proporcjonalnie silniej, jak również, że bodziec późniejszy odczuwany jest silniej lub jako bodziec jedyny.

W 1865 roku badacze amerykańscy Ronald Melzack i Patrick Well wysunęli hipotezę, w myśl której w rdzeniu kręgowym znajduje się mechanizm blokujący przewodnictwo bólowe. Wedle tej teorii, przy punktowym drażnieniu receptorów, impulsy biegną włóknami A-delta, których pobudzenie wpływa blokująco na przewodzenie bólu we włóknach cienkich C⁽⁹⁾.

Należy zaznaczyć, że hamowanie bólu pod wpływem akupunktury odbywa się na różnych piętrach ośrodkowego układu nerwowego: w rdzeniu kręgowym, w pniu mózgu i korze mózgowej. Do pełniejszego zrozumienia przeciwbólowego mechanizmu działania akupunktury przyczyniło się odkrycie endogennych opiatów: endorfin i enkefalin. Dzięki badaniom naukowym udało się wykazać, że pod wpływem bodźców wywołanych nakłuwaniem określonych punktów akupunkturowych, dochodzi do uwolnienia z przysadki mózgowej i śródmózgowia endorfin - neurohormonów o działaniu przeciwbólowym stukrotnie przewyższającym działanie morfiny.

Inną ważną teorią tłumaczącą działanie akupunktury jest teoria neurohormonalna. Zakłada ona, że poprzez nakłucie pobudzamy układ podwzgórzowo-przysadkowo-nadnerczowy uzyskując efekt podobny jak po zastosowaniu ACTH, przy czym stymulacja jednych punktów daje efekt adrenergiczny, a innych cholinergiczny.

Są to, oczywiście, nie wszystkie teorie. Wydaje się jednak, że fizjologicznych efektów terapeutycznego oddziaływania akupunktury nie można wyjaśnić za pomocą tylko jednego mechanizmu, lecz należy rozumieć je jako zespół wzajemnych oddziaływań zachodzących pomiędzy układem nerwowym, dokrewnym i immunologicznym.

Igły i technika nakłuć

Podstawowym narzędziem stosowanym w akupunkturze jest igła (chińskie bian). W każdej igle możemy wyróżnić rękojeść i trzon zakończony ostrzem. Rękojeść jest najczęściej zrobiona z cieniutkich włókien metalowych uformowanych w kształcie spirali. Jeżeli chodzi o materiał, z którego wykonane są igły, to obecnie najczęściej używa się igieł stalowych, miedzianych, srebrnych i złotych, przy czym do produkcji dwóch ostatnich wykorzystuje się stopy różnych metali. I tak igła złota w swoim składzie zawiera 75% złota, 13% srebra i 12% czerwonej miedzi. Igła srebrna posiada 80% czystego srebra, 12% czerwonej miedzi i 3% rafinowanej miedzi.⁽¹⁰⁾

Długość igieł jest uzależniona od wielkości zwierzęcia i miejsca nakłucia. Krótkie igły (długości 1,25 cm) stosowane są u małych psów i kotów oraz w miejscach takich jak: głowa, dystalne odcinki kończyn, brzuch i klatka piersiowa małych zwierząt. Igły średniej długości (2,5 cm) są używane do nakłuwania punktów rozmieszczonych wzdłuż środkowej linii grzbietu. Igły dłuższe (od 3,75 do 5 cm) znajdują zastosowanie w pobliżu stawów biodrowych i w dole podkolanowym dużych psów. Igły długie (od 5 do 10 cm) są zarezerwowane dla dużych zwierząt. Grubość igły waha się w granicach 0,26-0,45 mm.⁽¹¹⁾

Przy omawianiu techniki nakłuć należy uwzględnić:

• szybkość nakłucia,
• głębokość, na jaką wprowadzamy igłę,
• kierunek nakłucia (zgodny lub niezgodny z przebiegiem meridianu),
• amplitudę obrotów igły,
• czas, na jaki pozostawiamy igłę w ciele,
• liczbę stosowanych igieł,
• ilość zabiegów i częstotliwość ich przeprowadzania.

Najbardziej prymitywny zabieg akupunktury polega na prostopadłym wprowadzeniu igły i pozostawieniu jej na określony czas w ciele zwierzęcia. Przy technikach bardziej zaawansowanych należy uwzględnić wcześniej wymienione czynniki.

Metody stymulacji PA

Możemy wyróżnić metodę pobudzającą, wykazującą działanie stymulujące i mającą zastosowanie w niedowładach, porażeniach, przewlekłych zapaleniach i przewlekłych bólach oraz metodę hamującą, stosowaną w ostrych stanach zapalnych, ostrych zespołach bólowych, drgawkach, skurczach i stanach pobudzenia nerwowego.

W metodzie pobudzającej igłę wprowadza się na nieznaczną głębokość w kierunku zgodnym z przebiegiem meridianu. W trakcie wprowadzania igły wykonuje się ruchy obrotowe o amplitudzie obrotu do 180 st. Igły pozostawia się do 10 min. W trakcie jednego zabiegu wykorzystuje się od 5 do 10 igieł (od 5 do 10 punktów akupunkturowych). Zabiegi przeprowadza się raz na tydzień. (od 10 do 15 zabiegów w serii). Następnie należy odczekać od trzech do sześciu miesięcy i wykonać drugą serię zabiegów.

W metodzie hamującej igłę wprowadza się głęboko w kierunku przeciwnym do przebiegu meridianu i pozostawia na okres od 30 do 60 min. Amplituda obrotu igły wynosi od 180 do 270 st. Zabiegi wykonuje się codziennie wykorzystując od 2 do 3 punktów.⁽¹²⁾

Zastosowanie

Akupunktura (jak i wywodzące się z niej inne metody refleksoterapii) znalazła wiele zastosowań w lecznictwie zwierząt. Jest szczególnie przydatna w zwalczaniu schorzeń neurologicznych i ortopedycznych, takich jak dysplazja stawów biodrowych, zapalenie kości i stawów oraz przewlekłe schorzenia kręgosłupa.⁽¹³⁾ Ze względu na swoje działanie spazmolityczne wykorzystuje się ją w leczeniu stanów spastycznych mięśni szkieletowych i gładkich (kolka nerkowa, kolka jelitowa, szczękościsk).⁽¹⁴⁾ Akupunktura wywiera również wpływ stymulujący na układ odpornościowy, dlatego stosowana jest w przypadku chorób zakaźnych.⁽¹⁵⁾ W praktyce w większości schorzeń najlepsze efekty dają metody skojarzone, obejmujące akupunkturę, leczenie farmakologiczne i fizjoterapeutyczne.⁽¹⁶⁾ Odpowiednio dobrane połączenie tych metod daje znakomite wyniki.

Lek. wet. ZBIGNIEW GARSTKA

Lecznica dla zwierząt WET-PLUS
ul. Oś. Kartuska 12/11, 59-220 Legnica

BIBLIOGRAFIA

Szczęśniewski M. Podstawy akupunktury. ZWMN 1991

Draehmpaehl D., Zohmann A. Akupunktur bei Hund und Katze; Wissenschaftliche Grundlagen und Praxis. Gustav Fischer Verlag Jena 1995

Kuchta J. Elektropunktura dla każdego, Infelmark 2000.

Chiu Jen-Hwey, Cheng Hui-Cheng, Tai Chin-Ho. Electroacupuncture inducet activation dected by use of manganese-enhanced functional magnetic resonance imaging in rabbits. American Journal of Veterinary Resarch 2001,62;178-181.

Portnow. F. Elektropunktura i igłoterapia bez igieł "Electron" 1991.

Garnuszewski Z. Renesans akupunktury. Wydawnictwo "Sport i Turystyka" 1988.

Operacz M. Zasady akupunktury-teoria i praktyka. Agencja Omnipress 1991.

Maczeret E. Samosiuk J. Akupunktura i inne metody refleksoterapii. PZWL 1990.

Hausmanowa-Petruszewicz J. Leczenie chorób układu nerwowego. PZWL 1990.

Płachotin M. Igłoterapija w wieterynarii. Izdatielstwo "Kołos" 1966.

Schoen A. Veterinary acupuncture-ancient art. To modern medicine Mosby, Inc 2001.

Tabiejewa D. Prakticzeskoje rukowodstwo po igłorefleksoterapii. Medpress 2001.

Brunner, F. Akupunktur fur Treatze-Akupunktur der Kleintiere. Biologisch Medizinische Verlagsgesellschaft mbH. Co., Schorndorf 1980.

Sun Xue Quan, Applied Chinese Acupuncture for Clinical Practitioners. Shandong Science and Technology Press 1985.

Steingassner H. Akupunktur fur den Menschen und seine libsten Haustiere. Verlag Wilhelm Maudrich. Wien-Munchen-Bern 1999.

Zhihong Su. Acupuncture and Moxibustion, New World Press Beijng 1997.